Gıda Bir Yardım Değil, Temel İnsan Hakkıdır

Market raflarında kusursuz görünen bir domatesi satın alırken kaçımız onun arkasındaki emeği, toprağın ne kadar yorulduğunu ya da harcanan suyu düşünüyoruz? Endüstriyel gıda sisteminin bize sunduğu seçenekler hiç olmadığı kadar çok; ancak gıdamıza, soframızdaki yiyeceğe bir o kadar yabancıyız.

Açlık ve gıda krizi denildiğinde akla ilk gelen "dünyada yeterince gıda üretilmiyor" düşüncesi ise büyük bir yanılsamadan ibaret. Sorunun asıl kaynağı gıdanın miktarı değil; nasıl üretildiği, nasıl bölüşüldüğü ve bu süreçte kararları kimin verdiği.

Apaçık Radyo’da yayınlanan Tarlanın, Pazarın, Sofranın Geleceği programında konuk ettiğimiz Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Araştırma Görevlisi Dr. Dolunay Çörek Akyıldız ile gıda sistemlerindeki dönüşüm ihtiyacını, gıda adaletini ve agroekolojiyi konuştuk. Galatasaray Üniversitesi’nde tamamladığı kapsamlı tezi ve "Gıda Hakkı, Gıda Egemenliği ve Agroekolojik Hukuk" kitabı çerçevesinde çarpıcı tespitlerde bulunan Dr. Akyıldız, meselenin sadece "karnımızı doyurmak" olmadığını hatırlatıyor.

"Gıda Adaletsizliğini Görmeden Adaleti Sağlayamayız"

Küresel tarım-gıda sistemi; çok uluslu şirketler, devletler, küçük üreticiler ve tüketiciler arasında devasa bir güç dengesizliği barındırıyor. Neoliberal politikalarla birlikte gıda, bir hak olmaktan çıkıp piyasada alınıp satılan bir emtiaya dönüşmüş durumda.

Dr. Dolunay Çörek Akyıldız, krizin boyutunu ve güç asimetrisini şu sözlerle ifade ediyor:

"Gıda krizini yalnızca dünyada yeterince gıda üretilmiyor şeklinde düşünürsek meselenin önemli bir kısmını kaçırmış oluyoruz. Asıl sorun; gıdanın nasıl üretildiği, nasıl dağıtıldığı ve bu süreçlerde kimin karar verdiği ile ilgili... Ben gıda adaletini bir güç ve eşitsizlik meselesi olarak görüyorum. Gıda adaletini anlamanın, ancak gıda adaletsizliklerini görmekten geçtiğini düşünüyorum."

Gıda adaleti, sadece tüketiciye "bilinçli beslen" demekle çözülebilecek basit bir denklem değil. Akyıldız’a göre çözüm için radikal sorular sormak şart:

"Gıda adaleti yalnızca çok basit bir ifadeyle herkesin karnını doyurması demek değil. Kimin ürettiği, ne ürettiği, hangi koşullarda ürettiği, toprağa ve suya kimin eriştiği ve üretilen gıdanın fiyatını kimin belirlediği gibi soruların tamamını sormamız gerekiyor. Gıda hakkı tam da burada önemli bir hukuki çerçeve sunuyor; çünkü gıdayı bir yardım ve piyasa ürünü olmaktan çıkartıp insanın sahip olduğu temel bir hak olarak ele almamızı sağlıyor."

Sınırsız Kullanım Hakkımız Yok

Yeryüzünün kaynakları sınırlı; ancak endüstriyel sistem bu sınırları yok sayarak ilerliyor. Toprak bir yatırım aracına, su ekonomik bir kaynağa, tohum ise patentlenebilir bir ticari ürüne dönüşürken devasa bir çelişkiyle karşı karşıyayız: Bir tarafta aşırı tüketim ve gıda israfı, diğer tarafta gıdaya erişemeyen milyonlar ve geçinemeyen küçük üreticiler.

Fransız antropolog Claude Fischler’in "Sanayileşmiş Batı, aşırı beslenmiş olmasına rağmen doymuş değildir" tespitine atıfta bulunan Dr. Akyıldız, bu durumu tekil bireylerin açgözlülüğü üzerinden değil, sistemik bir kriz olarak okuyor:

"Dünyanın sınırlı kaynakları üzerinde sınırsız kullanım hakkımız varmış gibi davranıyoruz. Eğer daha fazla üretmek için toprağı tüketiyorsak, suyu kirletiyorsak, biyolojik çeşitliliği yok ediyorsak ve küçük üreticileri sistemin dışına itiyorsak; bugün ürettiğimiz gıdayı artırırken gelecekte gıda üretme kapasitemizi de ortadan kaldırıyor olabiliriz."

Tabağımızdaki Yiyeceğe Yabancılaşmak: Gastroanomi

Seçeneklerin bu kadar fazla olduğu bir çağda neyi seçeceğimiz konusunda neden bu kadar kararsızız? Dr. Akyıldız, Claude Fischler’in geliştirdiği "Gastroanomi" kavramıyla gıdaya yabancılaşmamızı açıklıyor. Gastronomi yeme-içme kurallarını temsil ederken, anomi kuralsızlık anlamına geliyor.

Akyıldız, günümüz insanının düştüğü bu gıda belirsizliğini şöyle özetliyor:

"Bugün markete gidiyoruz bir domates alıyoruz ama çoğu zaman o domatesin nerede yetiştiğini, kim tarafından üretildiğini, ne kadar emek harcandığını bilmiyoruz. Domatesi görüyoruz ama arkasındaki üretim ilişkilerini görmüyoruz... Sürekli 'şunu ye, bunu yeme, bu doğal, bu zararlı' gibi mesajlara maruz kalıyoruz. Seçeneklerimiz artarken neyi seçmemiz gerektiğine ilişkin belirsizliğimiz var. Çünkü bilgiye erişimimiz ya yok ya da oldukça sınırlı."

Peki, bu tıkanıklıktan nasıl çıkacağız? Yanıt ne tek başına daha az kimyasal kullanmakta ne de sadece organik pazarlardan alışveriş yapmakta yatıyor. İhtiyacımız olan şey, tabandan tavana doğru inşa edilecek hukuki ve politik bir agroekolojik dönüşüm.

Dr. Dolunay Çörek Akyıldız, agroekolojinin sadece bir tarım tekniği değil, aynı zamanda hukuki bir hak mücadelesi olduğunun altını çiziyor:

"Agroekoloji yalnızca daha az kimyasal kullanmak veya organik tarım yapmak değil. Agroekoloji, mevcut endüstriyel ve neoliberal tarım-gıda sisteminin işleyişine alternatif bir dönüşüm yaklaşımı. Bu dönüşüm hem toplumsal boyutta olmak zorunda hem de tabandan yukarıya hukuki olmak zorunda... İnsanların yalnızca gıdaya erişmesi yetmez; gıda sisteminin nasıl kurulacağı konusunda da söz sahibi olması (gıda egemenliği) gerekiyor."

Gelecek İçin Bir Yol Ayrımı

Radyo programlarımızın ve Dr. Akyıldız’ın çalışmasının bizlere bıraktığı mesaj çok net:

Agroekoloji eğer kısa vadede aşamalı olarak uygulanmaya başlanırsa, uzun vadede kesin ve kalıcı sonuçlar verecektir. Eğer uygulanmazsa, gelecek kuşakları karanlık bir gıda krizinin beklediği açıktır.

Üreticiden tüketiciye, yerel yönetimlerden karar vericilere kadar hepimizin bu dönüşümün bir parçası olması gerekiyor.

Gıda güvenliği, gıda egemenliği ve adil bir gelecek için: Agroekoloji hemen şimdi!